جلد اولتاریخ تولد محمد شمس الدین حافظ شیرازی(تاریخ تولد حافظ)

تاریخ تولد محمد شمس الدین حافظ شیرازی(تاریخ تولد حافظ)

5,770تعداد نمایش:
1394/08/02تاریخ:
به احتمال قوی تاریخ تولد حافظ اواخر سال 717ق/696ش/1317م می باشد
همه کسانی که به دیوان حافظ مراجعه و اندکی در آن غور نموده اند، بلا استثنا مشتاقند بدانند حافظ در چه تاریخی پا به عرصه وجود گذاشته است. چه محققین فارسی زبان یا بیگانه نتوانسته اند به اتفاق نظر برسند دلیل آنهم نبودن سند مکتوب بوده است. همه به لحاظ قرینه گمانه زنی نموده اند که برخی از آنها آنچنان مع الفارق است که باید به بایگانی تاریخ ادبیات سپرده شود مانند نظر مرحوم فرصت شیرازی و دستغیب شیرازی که طول عمر حافظ را 46 سا تخمین زده اند فقط به این دلیل که در چند غزل حافظ آمده است (علم و فضلی که به چهل سال دلم  جم آورد). مستقیم راه کشف تاریخ تولد او یافتن دست نوشته ای از سال های 720ق/698ش/1320م تا 792ق/768ش/1389م در ازمنه قدیم خانواده ها تاریخ تولد فرزندان را روی جلد آخر قرآن مجید ثبت می نمودند، آیا در خانواده متوسط حافظ چنین رسمی وجود داشته یا خیر؟ در صفحات بعد کوشیده ایم تاریخ تولدش را از خود او بپرسیم او 5 سند ارائه نموده:
 سنداول قطعه22بنیادی  برادر خواجه عادل طاب مــثواه  پس از پنجاه و نه سال از حـیاتش 775ق/752ش/1373م 
   به سوی روضه رضوان سفر کرد  خــدا راضی ز  افعال و  صفاتش  
   خــلیل عادلش پیوست برخوان  وز آنـــجا فهم کن سـال وفاتش  
سنددوم قطعه 2  خسروا دادگرا شیر دلا بحر  کفا  ای جلال تو به انواع هــنر ارزانی 740ق/718ش/1339م 
سندسوم سروده قطعه1بنیادی  دریــغا خـلعـت حسن جوانی  گـــرش بودی طریق  جـاودانی احتمالاً735ق/713ش/1334م 
سندچهارم غزل143سودی  علم و فضلی که دلم به چهل سال جمع آورد  ترسم آن نرگس مستانه بیغما ببرد 772ق/749ش/1370م 
سندپنجم غزل229سودی  چهل سال رنج غصه کشیدم و عاقبت  تـدبیر، به دست می دو ساله بود 772ق/749ش/1370م 
در قطعه شماره 2 حافظ تاریخ وفات برادر بزرگتر از خود، خواجه خلیل عادل را ثبت نموده، قطعه شماره2بسیار مهم است زیرا بر مبنای آن تاریخ تولد خواجه خلیل 716ق/695ش/1316م خواهد شد و حافظ که از او کوچکتر بود هرگز قبل از سال 716ق/695ش/1316م به دنیا نیامده است و ذکر تاریخ تولد 715ق/794ش/1315م  در برخی کتب صحیح نیست.
تاریخ تولد 727ق/705ش/1326م و 729ق/707ش/1328م را هم گفته اند ولی هیچگونه سند مکتوب یا پایه استدلالی ندارد. بنابراین یقین است تولد خواجه 729ق/707ش/1328م نمی باشد. گمانه تولد 727ق/705ش/1326م هم مثل 729ق/707ش/1328م نادرست است.
سال های مشکوک 717ق/696ش/1317م تا 726ق/704ش/1325می باشد با استدلال پزشکی و فیزیولوژیک ک بعمل خواهد آمد آخر سال 717ق/696ش/1317م صحیح بنظر می رسد. بسیار مشتاقم بدانم شادروان دکتر غنی بر چه مبنائی فرموده تاریخ تولد حافظ 717ق/696ش/1317م بوده است شاید سند دست نوشته ای یافته در آن دقت نموده و متوجه شده 727ق/705ش/1326م/ صحیح نیست و 717ق/696ش/1317م صحیح است به هر جهت سال 727ق/705ش/1326م/ هم ممکن نیست زیرا بین تولد حافظ و خواجه عادل 11 سال فاصله می افتد و اگر به این اضافه نمائیم پدر آنها در سن جوانی فوت نموده 727ق/705ش/1326م غیر ممکن بلکه محال خواهد بود. اما دو غزل 143 و 229 که هر دو احتمالاً 772ق/749ش/1370م زمانیکه حافظ در یزد و از خدا طلب مرگ می کرده و او می ترسیده گنجینه دانش او که بمدت چهل سال جمع شده را نرگس مستانه به یغما ببرد چهل سال قبل از سال 772ق/749ش/1370م  خواهد شد 732ق/710ش/1331م که در آن سال  حافظ بسن 15 سالگی و بلوغ شرعی رسیده و مکلف به انجام فرایض مذهبی، ریاضت و غصه خوردن از دوری حبیب بوده است و پانزده سال قبل از 732ق/710ش/1331م سال 717ق/696ش/1317م  خواهد شد که اینهم قرینه ای می تواند باشد برای استخراج تولد حافظ از زبان خودش ولی مهمتر از همه همان قطعه برادر خواجه عادل می باشد.
اهمیت استخراج دقیق تاریخ تولد حافظ
مهمترین ارزشی که استخراج دقیق تولد حافظ دارد این است که بدانیم حدوداً از چه سالی سرودن اشعار ابتدائی، متوسط و عرفانی ابتدائی یا عالی را شروع نموده در صفحات بعد استدلال خواهد شد، تاریخ شروع سرودن شعر او احتمالاً تخمیناً سال 735ق/713ش/1334م با ممکن است باشد ولی پیش از این هم زمزمه  هایی می نموده که مورد تمسخر دوستان و همکاران قرار می گرفته است.
سند پایه استخراج تاریخ تولد حافظ قطعه زیر می باشد.
قطعه22بنیادی  1-برادر خواجه عادل طاب مثواه  پس از پنجاه و نه سال از حیاتش  
  2-به سوی روضه رضوان سفر کرد  خــدا راضی ز افعال و صفاتش  
  3-خلیل عادلش پیوسته بر خوان  وز آنــجا فهم کن سال وفاتش  
1-دائرالمعارف بریتانیکا می نویسد: تاریخ دقیق تولدش نامعلوم است ولی به طور قطع پیش از 700 ق/679ش/1300م اتفاق نیفتاده است بلکه با الفطع و الیقین در اوائل قرن هشتم هجری صورت گرفته است. این نظر صحیح است ولی در چه سالی از اوائل قرن هشتم هجری قمری؟
2- دائر المعارف بزرگ فرانسه: تولد او را ربع اول قرن هشتم هجری قمری دانسته است این نظر هم صحیح است ربع قرن یعنی 25 سال از 1 تا 25 در  کدام سال؟
3- تذکره میخانه: ولادت حافظ به سال 726ق/704ش/1325م اتفاده افتاده ولی هیچ دلیل و نشانه و سندی ارائه ننموده است.
4- آقای نفیسی: تاریخ ولادت او را ظاهراً بین 726ق/704ش/1325م/ و 729ق/707ش/1328م  نوشته است. سال 729ق/707ش/1328م   به کلی نادرست است سال 726ق/704ش/1325م/ مانند اظهار نظر تذکره میخانه است سندی ارائه ننموده.
5- مرحوم فرصت شیرازی و دستغیب شیرازی:  درکتاب حیات حافظ وفال های او ،  سن او را 46 سال نوشته به فرموده خود حافظ این نظر به کلی نادرست می باشد زیرا محمد کوچکتر از خلیل عادل بوده، حافظ سن خواجه خلیل عادل را 59 سال تصریح نموده است: 
درقطعه22بنیادی  برادر خواجه عادل طاب مثوا

پس از پنجاه و نه سال از حیاتش  757ق/734ش/1356م 
چگونه ممکن است  حافظ 13 سال پس از مرگش خودش تاریخ وفات برادرش را قید کند لذا این نظر به کلی مردود است ولاغیر. مضافاً حافظ برای جلال الدین مسعود شاه اینجو سال 740ق/718ش/1339م و شاه منصور مظفر سال 790ق/766ش/1388م غزل سروده که میشود 51 سال غزلسرائی مستند، به این استناد مدت عمر خواجه حافظ 46 سال باطل و مردود و نظر مرحوم فرصت شیرازی و دستغیب شیرازی به کلی نادرست خواهند بود.
6- نظریه 726 هجری قمری:
اکثر محققین آغاز غزلسرائی و بعضاً تولد او را از قطعه 1 بنیادی محاسبه می نمایند:
قطعهشماره1:  خسروا دادگرا شیر دلا بحر کــــفا  ای جـــلال تو به انواع هنر ارزائی 740ق/718ش/1339م 
   همه آفاق گرفت و همه انفاق گـشاد  سیت مسعودی و آوازه شه  سلطانی  
   گفته باشد مگرت ملهم غیب احوالم  این که شد روز سفیدم چو شب ظلمانی  
   در سه سال آنچه  بیاندوختم از شاه و  وزیـر  هم بربود به یک دم فلک  چوگـانی   
   دوش در خواب چنان دیدم خیالم که ســحر  گذر افتاد بر اصطبل شهم  پنهــانی  
   بسته برآخور او استرمن جومی خورد  توبره افشاند به من گفت مرا   مـی دانی  
   هیچ تعبیر نمی دانمش این خواب که چـیست  تو  بفرمای که در فهم نداری ثـانی  
چون در آن جلال مخفف جلال الدین مسعود شاه اینجو بزرگترین پسر شرف الدین محمود شاه اینجو آمده است و او سال 738ق/716ش/1337م حاکم شیراز بوده است.
جلال الدین مسعود شاه اینجو 1/740ق/4/718ش/7/1339م از امیر پیر حسین چوپانی شکست خورد به بغداد گریخت در آنجا بود تا اینکه 1/9/743ق/15/11/721ش مجدداً شیراز به تصرف شیخ ابواسحاق اینجو کوچکترین پسر شاه شرف الدین اینجو در آمد، حکومت شیراز در دست او بود تا اینکه جلال الدین مسعود شاه ماه رجب سال 743ق/721ش/1342م از بغداد به شیراز رسید، اسحاق به احترام برادر بزرگتر از حکومت کنار رفت و  جلال الدین مسعود شاه به اتفاق یاغی باستی حاکم شیراز شدند.
اهالی شیراز به امیر یاغی باستی اعتنائی نمی کردند و او را جزء حکومت نمی دانستند لذا روز 19/9/743ق/3/12/721ش/22/2/1343م امیر یاغی باستی ناگهان به جلال الدین مسعود شاه حمله و او را به قتل رسانید یعنی  جلال الدین مسعود شاه از اول شوال 740ق/719ش/1340م تا اواسط رجب 743ق/721ش/1342م به مدت 25 ماه در شیراز نبوده و درآنجا حکومت ننموده و قطعه 1 احتمالاً مربوط به حد فاصل 738ق/719ش/1340م تا اول شوال 740ق/719ش/1340م می باشد.  اگر فرض کنیم تاریخ تولد او 735ق /713ش/1334م سال 738ق حافظ 11 ساله، سال 739 ق 12 ساله و سال 740 ق 13 ساله بوده است. آیا یک نوجوان 13 ساله می توانسته قطعه 32 و دیگری را اشعاری را بسراید، صله دریافت و از وجوه آن استری خریداری نماید؟
طبق قطعه شماره 1 غزلسرائی حافظ حتی قبل از سال 738ق/716ش/1337م بوده است. به دلایلی که در بحث رابطه حافظ با آل اینجو آمده این قطعه محرم یا صفر 740ق/718ش/1339م  سروده شده از سوی دیگر برخی حدس می زنند چون حافظ بسیار با استعداد بوده قطعه فوق را در 13 سالگی یعنی 740ق سروده است. آیا می شود پذیرفت اوائل سال 740ق/718ش/1339م  مجلس شاهانه حاضر و چنین شیرین زبانی نموده باشد.
توضیح خیلی مهم: جلال الدین مسعود شاه اینجو روز اول شوال 740ق/718ش/1339م  از امیر پیر حسین برای دومین بار شکست خورده به بغداد گریخت.
لذا قطعه شماره 1 بنیادی در حد فاصل 738ق/ و اول شوال 740ق در طی حکومت جلال الدین مسعود در شیراز احتمالاً محرم یا صفر سال 740ق سروده شده است که حافظ 23 ساله جوان، شاد و شوخ طبع بوده است.
جمله واجب و متعرضه: حافظ خودش در مصرع اول بیت 4 قطعه 2 صراحتاً می گوید هر آنچه در سه سال از شاه ، وزیر دریافت نموده بودم به یک دم فلک چوگانی از دستم ربود یعنی سالهای 738ق و 739قو 740ق به دربار جلال الدین مسعود رفت و آمد داشته است.نتیجه دیگری که از این بیت گرفته می شود آن است که حافظ سالهای 738قو 739قو 740 ق اشعاری سروده از شاه و وزیر وظیفه دریافت نموده زیرا ممکن نیست یک شاعر دست خالی به خدمت پادشاه برود وظیفه بگیرد، جمع کند استری بخرد و فلک چوگانی به یکباره از دست او بدر آورد. لذا بر این مبنا سروده های دیگری قبل از سال 740ق/719ش/1340م داشته است.
جلال الدین مسعود شاه  اواسط رجب 743ق/721ش/1342م از بغداد به شیراز رسید ، روز 19/9/743ق/3/12/721ش/22/2/1343م یعنی 64 روز بعد از ورود به شیراز توسط یاغی باستی به قتل رسید لذا دوره سوم حکومت برای جلال الدین مسعود شاه در شیراز وجود ندارد. نتیجتاً قطعه 2 بنیادی در همان دوره دوم به احتمال بسیار قوی محرم یا صفر 740ق/719ش/1340م سروده شده است. بنابر استدلال فوق محال است یک جوان هر چقدر با استعداد بتواند در 13 سالگی قطعه 2 بنیادی را سروده باشد و قبل از آن سروده ای نداشته باشد و از پادشاه وظیفه دریافت ، ذخیره کرده و استر خریده باشد و یکباره فلک چوگانی از دست او به در آورد (تکرار تعمدی است)
منطقاٌ تولد حافظ سال 727ق/705ش/1326م  ممکن به نظر نمی رسد. مگر بتوانیم سند بسیار معتبر و محکمی برای آن پیدا کنیم که یک نوجوان 13 ساله توانسته باشد به دربار پادشاه راه یابد و قطعه 2را به عرض برساند. تکرار می کنم مگر سند بسیار محکمی ارائه گردد و گرنه تولد حافظ سال 727ق مردود است. یا بگوئیم اشتباه نوشتاری یا فرسایشی در کار بوده و 717ق/696ش/1317م که نظر آقای دکتر غنی است به علت اشتباه نوشتاری 727ق نوشته یا خوانده شده است که چنین اشتباهی در دیوان، سابقه هم دارد در غزلی به جای بنفشه زاد نوشته شده بنفشه زاد که به جز اشتباه نوشتاری توجیه و تفسیری ندارد.
دلایل دیگر: خواجه خلیل عادل 716ق/695ش/1316م متولد گردیده، یک پسر و یک دختر از او بزرگتر بوده اند و محمد آخرین فرزند است. یقین داریم خواجه عادل سال 716ق/695ش/1316م  متولد شده و ازحافظ یک سال بزرگتر بوده اگر حافظ 727 ق/705ش/1326م یعنی 11 سال بعد از تولد خواجه خلیل عادل به دنیا آمده باشد چرا در طی این 11 سال برادر یا خواهری بین خلیل عادل و محمد متولد نشده و یکباره پس از 11 سال فاصله گذاری محمد به دنیا آمده است. منطقاً مقدور و ممکن نیست در آن زمان خانواده ای بتواند بین دو فرزند 11 سال فاصله گذاری بنماید. مگر بگوئیم همسر اول بهاء الدین مادر خلیل عادل فوت نموده و پس  از چند سال بهاءالدین ازدواج و حافظ به دنیا آمده است، این فرضیه هم به دلیل رحلت بهاء الدین در جوانی محلی از اعراب ندارد.
اگر (قطعه 2 ) سال 740ق/719ش/1340م سروده شده باشد و حافظ متولد 729ق/707ش/1328م یا 727ق/705ش/1326م   یا 726ق/704ش/1325م باشد به ترتیب 11 یا 13 یا 14سال داشته و شاعری تازه کار بوده است که به سختی می توان پذیرفت نوجوانی هر چند اعجوبه چنین قطعه ای بسراید ولی به سادگی هم نمیشود آن را  مردود دانست. جای تحقیق و کشف سند به قوت خود باقیست. ولی به دلایل زیر از نظر راقم این سطور تاریخ تولد حافظ به سال 726ق/704ش/1325م قابل قبول نمی باشد که حافظ در 13 سالگی توانسته باشد قطعه 2 بنیادی را هر چند نابغه سروده باشد .
نتیجه: نظریه تولد خواجه حافظ به سال 726ق/704ش/1325م بسیار مشکوک و قریب مردود است.
نظریه 715ق هم صحیح نیست زیرا حافظ تاریخ وفات خواجه خلیل عادل را 775ق/752ش/1373م و طول عمر او را 59 سال تصریح نموده است.
سال تولد خواجه خلیل عادل         716=59-775 هجری قمری
حافظ صریحاً تاریخ تولد برادر بزرگتر از خود را 716ق/795ش/1316م   ثبت نموده است،  چگونه ممکن است تولد حافظ که از خواجه عادل کوچکتر است 715ق/694ش/1315م  بوده باشد. لذا این نظریه غیر قابل قبول و باطل است.
نظریه 717 هجری قمری من در هیچ کجا نیافتم آقا دکتر غنی با چه علائم و نشانه هایی فرموده اند   حافظ 717ق/696ش/1317م به دنیا آمده است ولی بر مبنای تولد خواجه خلیل  عادل در سال 716ق/695ش/1316م   طبق  محاسبات زیر ممکن است حافظ سال 717ق/696ش/1317م متولد شده باشد.
الف: مادر حافظ اگر روز 15/شوال 715ق/ 694ش/1315م باردار شده باشد 280 روز بعد برابر 15/1/716ق/27/1/695ش/16/4/1316م خلیل عادل بدنیا آمده است.
ب: اگر 8 ماه بعد یعنی  15/8/716ق/18/8/695ش/9/11/1316م  مجدداً باردار شده باشد در تاریخ  15/5/717ق/11/5/696ش/2/8/1317م  تولد محمد اتفاق افتاده است.
ج: در افراطیترین شکل محاسبه اگر مادر حافظ 1/1/716ق/13/1/695ش/2/4/1316م باردار و خواجه خلیل عادل در تاریخ 15/9/716ق/17/9/695ش/8/12/1316م به دنیا آمده باشد طبق نظر متخصصین بیماریهای زنان و زایمان برخی بانوان امکان دارد 50 روز  پس از تولد فرزند در حالیکه عادت ماهیانه نمی شوند و شیر هم می دهند باردار شده باشند که در زمانهای گذشته به چنین باروریهایی زایمان شیر به شیر می گفتند یعنی مادر اگر مجدداً پنجم ربیع الاول باردار شده و 280 روز بعد[[ محمد 15/ذیحجه/717 ق به دنیا آمده است.]]
د: نتیجه اینکه چه بشکل متعارف الف بارداری را در نظر بگیریم تولد حافظ سال 717ق/696ش/1317م امکانپذیر بوده و چه به شکل نادر ب یعنی بارداری شیر به شیر در نظر بگیریم باز هم احتمال دارد که حافظ اواخر سال 717ق /696ش/1317م متولد شده باشد. لذا درست ترین سالی را که می توانیم تاریخ تولد حافظ در نظر بگیریم سال 717ق/696ش/1317م خواهد بود.
طبق اظهار نظر محققین بهاء الدین پدر حافظ مغازه داشته و در جوانی فوت نموده است. از وی سه پسر و یک دختر بر جای مانده کوچکترین پسر محمد، بزرگتر از او که تاریخ وفاتش بگفته حافظ 775ق/752ش/1373م است، بر این مبنا و بر مبنای مصرع دوم بیت اول قطعه 22 تاریخ تولد خلیل عادل 716ق/795ش/1316م   استخراج می گردد. از سوی دیگر محمد از عادل کوچکتر و تاریخ تولدی را که شادروان دکتر غنی برای حافظ استخراج فرموده قریب به یقین است و تولد حافظ سال 717ق/696ش/1338م خواهد بود یعنی محمد یکسال از خواجه عادل کوچکتر بوده است.
خلاصه: برای استخراج تاریخ تولد حافظ دو راه در پیش است:
1- راه آسان:
اکثر محققین این راه را رفته اند که قطعه 2 در زمان جلال الدین مسعود شاه اینجو در یکی از سالهای 738ق/716ش/1337م ، 739ق/717ش/1338م ، 740ق/718ش/1339م سروده شده  و او یک عجوبه است که توانسته در سن 11 یا 12 یا 13 سالگی چنین قطعه ای بسراید.
2- راه دشوار:
پدر حافظ بهاء الدین علی رغم اظهاراتی که شده مبنی بر اینکه او تاجر و موقعیت مالی خوبی داشته مستند و عقلانی نمیباشد فقط می توان پذیرفت مغاره کوچکی داشته که در جای خود بحث خواهد شد. بهاء الدین در جوانی فوت نموده و فرزندان زیر از او بجای مانده اند.
1- پسر اول نام و تاریخ تولد و وفات او  معلوم نیست ولی در جوانی رحلت نموده.
2- دختری که نام و تاریخ تولد و وفات او هم نامعلوم است.
3- خواجه خلیل عادل: طبق محاسبات از روی قطعه شماره22 بنیادی فرموده حافظ تاریخ تولدش 716ق/695ش/ 1137م است و تاریخ وفات او 775ق/753ش/1373م است. حافظ طول عمر او را 59 سال ثبت نموده است.
4- محمد: ظاهراً آخرین فرزند محمد است اگر تاریخ تولد محمد را 727ق /705ش/1326م بپذیریم، فاصله بین تولد عادل و محمد 11 سال خواهد بود آیا در این 11 سال والدین فرزند دیگری به دنیا نیاورده و اگر به دنیا آورده همه فوت نموده اند؟ آیا عقلانی  و منطقی است؟
لذا برای رسیدن به یک نتیجه نسبتاً مستدل و قابل قبول اولاً باید به سند مادری که تاریخ تولد حافظ را 727ق/705ش/1326م در ج نموده مراجعه کنیم آنرا با ابزار فنی بررسی شاید به مرور زمان 727ق /705ش/1326م  در نوشته زائده عدد (2) پاک و تبدیل به (1) شده باشد و بالعکس در نوشته های بعدی (1) را  (2) نوشته اند.
ثانیاً تاریخ آغاز غزلسرائی حافظ را پیدا کنیم و بیاندیشیم آیا ممکن است نوجوان 11 یا 13 ساله سروده ای داشته باشد که برازنده ارائه به مجلس پادشاه باشد.
ثالثاً مطالب نوشته شده و جزئیات مترتب بر قطعه22 بنیادی سروده خود  حافظ و محاسباتی که بر آن پایه به عمل آمده را جدی بگیریم.
رابعاً بپذیریم کسی که تحقیق و تفکر شایسته ای پیرامون تاریخ عصر حافظ فرموده شادروان دکتر غنی است واظهار نظر عقلانی ایشان را پذیرفته مبنا دهیم تا حل معمای حافظ آغاز گردد.
اینجانب در  گردآوری این مجموعه با استدلالاتی که در صفحات گذشته نمودیم تاریخ تولد 717ق/696ش/1317م را که شادروان غنی برای خواجه حافظ استخراج نموده قریب به صحت دانسته، مبنا قرار داده و سروده های او را با لحاظ نمودن تاریخ تولد 717ق/696ش/1317م ارزیابی نمودم. والسلام

سیاوش ایزدی        WWW.DARHOZOOREKHAJEHAFEZ.COM          فاطمه سهرابی
تاریخ انتشار 2/081394 ش / 10/01/1437 ق /  24/10/2015 م  سه چهارم