غزیدهاَگر بِلُطفِ بخوانی مَزیدْ اَلطافَستْ وَگَر بِقَهر بِرانی دَرونْ ما صافَست(غزیده وگر بقر برانی [2])

اَگر بِلُطفِ بخوانی مَزیدْ اَلطافَستْ وَگَر بِقَهر بِرانی دَرونْ ما صافَست(غزیده وگر بقر برانی [2])

1,205تعداد نمایش:
1394/05/11تاریخ:
برای فهم دیوان باید[ اصل غزیده سرائی] که سبک انحصاری حافظ است را بپذیریم

[اگربقهر برانی درون ما صافست] شاه شجاع اوایل سال 761ق/738ش/1359م از حافظ [قهرمیکند] و او را [ازخود میراند] زیرا او چو [سرو سرکش]و مانند همه معشوقه ها [سنگ دل است] عدو در بیت هفتم عماد فقیه کرمانی است که حسود و سست نظم است ولی مقتدای شاه شجاع و محبوب اوست. 
غزل102سودی   1- اگربه لطف بخوانی مزید الطافست  وگر به [قهر برانی]درون ما صافست
 2-  بنامه وصف تو کردن نه حدامکانست  چرا که وصف تو بیرون ز حد او صافست
 3-  بچشم عشق توان دید روی شاهد ما  که نور صورت خوبان ز قاف تاقافست
 4-  ز مصحف رخ دلدار آیتی  بر خوان  که آن بیان مقامات کشف کشافست
 5-  چو سرو سرکشی ای یار سنگدل با ما  چه چشمهاست که برروی تو را  اطرافست
 6-  تورا که مایه خلدست نزل همتانیست  اراین مثال کزینم روان در اعرافست
 7-  عدو که منطق حافظ طمع کند درشعر  همان حدیث همای وطریق  خطافست

مخمس12سودی ای وصل تو اصل شادمانی  مانـی بنشاط جـاودانی  
مخمس12سودی بـرحافظ خود چه مینشانی  هرحکم که بر سرم برانی  
سهلست ز [خویشتن مرانم]
[شدم عاشق ببالای بلندش] ولی شجاع بالا بلندبر سر حافظ عاشق سایه نمی اندازد اما حافظ عاشق است باید مدام وبی وقفه با  انواع کلمات و جملات و نظم ونثر ناز معشوق را تحمل کند به [امید رانده نشدن] و آشتی معشوق.
 غزل103سودی  1- غمش تا در دلم ماوا گرفتست  سرم چون زلف او سودا گـرفتست
 2-  لب چون آتشش آب حیات است  ز آتش آتشی در ما گرفتست
 3-  همای همتم عمری است کز جان  هوای آن قد و بالا گرفتست 10 
 4-  شدم عاشق به بالای بلندش  که کار عاشقان بالا گرفتست 11 
 5-  چو ما در سایه الطاف اوئیم  [چرا او سایه از ما وا گرفتست] 12 
 6-  نسیم صبح عنبر بوست امروز  مگر یارم سر صحرا گرفتست 13 
 7-  ز دریای دو چشمم گوهر اشک  جهان در لولوی لالا گرفتست 14 
 8-  حدیث حافظ ای سرو سمن بر  چووصف قد تو بالا گرفتست 15 
دو غزل 102 و 103 در نگاه اجمالی مشابه هم هستند ولی غزل 104 علی رغم اینکه کلمات مشابه با غزلیات 102 و 103 دارد ولی وزینتر و دارای بار عرفانیست مخصوصاً [تا نفحت فیه من روحی شنیدم شد یقین]که استناد به آیات قرآن کریم دارد ذهن انسان را به این سو می کشاند که این غزل را جدا از دو غزل اول بداند حال آنکه [درون ما]سرو،سنگدل،[دل ما]،قدوبالا،[سرو سمن بر]،جان،[دل ویران]،ماه تابان ما،با تفاوت اندکی در هر سه مشترک است.ولی کلمات با غزل 290 [ترک درویش]متفاوتست.
 غزل104سودی 1-مدتی شد کاتش سودای او در جان ماست  زان تمناها  که دایم دردل ویران ماست 16 
 2-  مردم چشمم به  خوناب جگر غرقند از آن  چشمه مهررخش در سینه نالان ماست 17 
 3-  آب حیوان  قطره ای  زان لعل  همچون شکرست  قرص خور عکسی ز روی آن مه تابان  ماست 18 
 4-  تا نفخت فیه من روحی شنیدم  شد یقین  برمن این معنی که ما زان وی و او ازآن ماست 19 
 5-  هردلی را اطلاعی نیست از اسرار عشق  محرم این سرمعنی دار علوی جان ماست 20 
 6-  چند گویی ای مذکر شرح دین خاموش باش  دین ما در هر دو عالم صحبت جانان ماست 21 
 7- حافظا تا روز آخر شکر این نعمت گذار  کان صنم از روز اول مونس و مهمان ماست 22 

 بستر تاریخی   
شاه شجاع یکبار از حافظ قهر نموده او را از خود رانده و یکبار هم آن [درویش را ترک] و به لب بحر فنا برده. [راندن] از سال 761ق/738ش/1359م تا766ق/743ش/1364م دیگری از اوایل سال 769ق/746ش/1367م تا اوایل سال 773ق/750ش/1371م که [ترک درویش] مرگبار و سوزان بوده و حافظ را
تا [لب بحرفنابرده ]به احتمال بسیار قوی غزل 290 [ترک درویش مکن] مربوط به دورة اخیر باشد
    در حضور خواجه،در حضور خواننده                                                    
حافظ سال 758ق/735ش/1357م طره شجاع مه چهره را گرفت او را به خانه بی تشوش برد در رگهایش گلاب پنهان نمود [معرفت به او تزریق کرد]تا پدر سفله اش را دستگیر نابینا و زندانی نماید در مقابل حافظ به او حکومت عراق و فارس را بدهد شجاع هم همچون آدم هیپنوتیزم  شده اوامر حافظ را اجرا کرد چهارماه پس از نابینا نمودن پدرش فهمید چه غلطی مرتکب شده از کرده خود پشیمان شد عوامل دخیل در این کودتا را یا [کشت] یا ازخود [راند] ازجمله حافظ سرسخت را [بقهر از خود می راند] ولی حافظ نمی خواهد [رانده] شود،هرچند رانده میشود ولی کشته نمی شود زنده می ماند و غزل می سراید زیرا [سر زلف شجاع در دست اوست]تا اینکه سال 765 ق/742ش/1363 م از سلطان محمود شکست می خورد دوباره سال 766/743/1364 م شجاع به حافظ روی می آورد برای او نامه می نویسد و به او سلام می گوید.
تعمق                                                                             
در غزل 102 شجاع سرکش و سنگدل حافظ را بقهر از خود می راند و در این رانده شدن [عدو] که همان [عماد] باشد و شعر هم می سراید دخالت دارد در غزل 103 حافظ که نمی خواهد رانده شود به شجاع می گوید تو زیبا ترین ، بلند قدترین ، خوشبو ترین هستی  چرا مرا از خود [راندی] چرا سایه از من برگرفتی حالا که چنین کردی یک دریا می گریم و اشک می ریزم و در غزل 104 با عنایت به شرایط مذهبی حاکم بر دربار مخصوصاً برای جلب رضایت عماد فقیه کرمانی و البته برای نشاندادن توانمندی خود غزلی وزینتر با اتکا به آیات قرآن کریم می سراید در واقع می گوید [ترا به قرآن مرا از خود مران]
شناسه غزیده                                                                       
غزل 102و 103 و 104  غزیده [وگر بقهر برانی ] و غزل 102+ 103+ 104+ مخمس 12 [زنجیرک راندن] می باشد احتمالا سال 761ق/738ش/1359م سروده شده است.
طبقه بندی غزل                                                                      
شجاع حافظ را بقهر از خود می راند 761 هجری قمری
 بسیار بجاست غزل 290 سودی و بستر تاریخی آنرا در اینجا برای شما بنویسم
 غزل290سودی  1-[روی بنما] و مرا گو که دلِ از جان برگیر  پیش شمع آتش پروانه بجان گو درگیر 23 
   در لب تشنة  ما  بین و [مدار آب دریغ]  بر سر کشتة  خویش آی و ز خاکش برگیر 24 
   [ترک درویش مکن] گر  نبود  سیم  در غمت سیم شما اشک ورخش را زر گـیر 25 
   چنگ برگیر و بساز ار نبود عود  چه  باک  [آتشم  عشق] ودلم عود و تنم مجمرگیر 26 
   در سماع آی و [زسر خرقه بینداز] و برقص  ورنه در گوشه روو خرقة ما بر سر گیر 27
   -[صوف بر کش] ز سرو بادة صافی  درکش  سیم در باز و بزر سیمبری در برگیر 28 
  دوست گو یار شود  هر دو جهان دشمن باش
 بخت گو پشت شود  روی  زمین  لشکر  گیر 29 
   [میل رفتن مکن] ای دوست دمی با ما باش  بر لب جوی طرب جوی و  بکف ساغرگیر 30 
   [رفته گیر از برم ]و ز آتش و آب دل و چشم  گونه ام زرد و لبم خشک و کنارم ترگیر 31 
   حافظ آراسته کن بزم و بـگو واعـظ را  که ببین مجلسم و  ترک سر منیر گیر 32 
بستر تاریخی
شجاع طبق مصرع اول بیت 10 به توصیه [واعظ]گوش داده طبق مصرع اول بیت 8 [میل رفتن]نموده و طبق مصرع اول بیت 1 از حافظ
 روی گردانیده و طبق مصرع اول بیت 3 قصد [ترک درویش]را دارد ولی درویش دلایل فراوان ارائه می کند که شجاع از او روی گردان نشود،نرود و ترک درویش نکند.
تعمق                                                                             
ملاحظه می فرمائید در [زنجیرک راندن]به چه کلمات و جملاتی تأکید شده و در غزل [ترک درویش] که به احتمال قوی سال 769 ق/746ش/1367 م که شجاع تصمیم گرفته از حافظ روی گرداند و او را ترک کند و  برود چه کلماتی آمده است.


سیاوش ایزدی         WWW.DARHOZOOREKHAJEHAFEZ.COM         فاطمه سهرابی
           تاریخ انتشار 30/1/1394 ش / 29/5/1436 ق /  19/4/2015 م  سه چهارم