قطعاتگِدا اَگر گُهَرِ پاک داشتی دَر اَصل بَرآبِ نُقطِة شَرمَش مَدار̊ بایِستی(قطعه 8 بنیادی)

گِدا اَگر گُهَرِ پاک داشتی دَر اَصل بَرآبِ نُقطِة شَرمَش مَدار̊ بایِستی(قطعه 8 بنیادی)

785تعداد نمایش:
1395/02/28تاریخ:
روزگار جزاین یک کریم بیش  نداشت

 قطعه8بنیادی  گدا  اگر گهر  پاک  داشتی  در اصل  برآب نقطة شرمش   مدار   بایستی  
 2-  ور آفتاب نکردی فسوس جام  زرش  چرا تهی ز می  خوشگوار   بایستی  
 3-  وگر سرای جهان را سرخرابی  نیست  بنای او  به از این   استوار  بایستی  
 4-  زمانه گر نه  زر قلب داشتی  کارش  بـدست  آصف  صاحب  عیار  بایستی  
 5-  چوروزگار جزاین یک کریم بیش  نداشت  بعمر  مهلتی  از  روزگار    بایستی  
    بستر تاریخی

قطعه سال 764ق/741ش/1362م پس از قتل فجیع محمد ابن علی صاحب عیار سروده شده و حافظ شجاع را برای چنین قتلی بی شرم و گدازاده خطاب میکند.

 1-  گدا  اگر گهر  پاک  داشتی  در اصل  برآب نقطة شرمش   مدار   بایستی  
   
گدا: شجاع- گهر:  جوهر (ذات)- در اصل: (از امیر مبارز)- برآب: آبرو- نقطه: مرکز- شرم: سرافکند- مدار: گردش- بایستی: می باید داشته باشد.
برگردان: الحق که شجاع پسر امیر مبارز گداست او شرم نکرد وبه  عیار مهلت نداد و او را چنین فجیع بقتل رسانید.

 2-  ور آفتاب نکردی فسوس جام  زرش  چرا تهی ز می  خوشگوار   بایستی  
ور:و اگر- آفتاب: شجاع- فسوس: اغفال- جام زرش: جام طلائیش- تَهی: خالی- می خوش گوار: محمدعلی صاحب عیار- بایستی: می شد
برگردان: شجاع را پادشاهی و نوشیدن شراب در جام طلائی مغرور کرد اگر مغرور نشده بود نمی بایست صاحب عیار را بکشد.

 3-  وگر سرای جهان را سرخرابی  نیست  بنای او  به از این   استوار  بایستی  
وگر: واگر- سرا: اقامتگاه- سر: برنامه- خراب: تباه- بنای: ساختمان- استوار: برپا- 
برگردان: [قصر امل سست بنیاد است] باز هم می گویم اگر جهان بنیاد محکمی داشت نمی بایست چنین فاجعه ای رخ دهد و خواجه محمد ابن علی صاحب عیار اینگونه بقتل برسد.

 4-  زمانه گر نه  زر قلب داشتی  کارش  بـدست  آصف  صاحب  عیار  بایستی  
زمانه: روزگار- گرنه: اگرنه- سر: برنامه- قلب: دگرگون شونده- آصف صاحب عیار: محمد ابن علی صاحب عیار از یاران دیرین امیر مبارز که سال 750ق/728ش/1349م سمت مربی (ادیب) جلال الدین شجاع و سال 756ق/733ش/1355م بسمت نیابت سلطنت از سوی امیر مبارز انتخاب شد. صاحب عیار در دفتر اشعار حافظ فصل ویژه ای دارد.
 5-  چوروزگار جزاین یک کریم بیش  نداشت  بعمر  مهلتی  از  روزگار    بایستی  
کریم: با داد و دهش- بیش: بیشتر- بعمر: برای زندگی- مهلتی: فرصتی
برگردان: هر قدر امیر مبارز محتسب و گد بود صاحب عیار بزرگوار و با داد ودهش بود و او نمی بایست به این زودی کشته شود.
 
درحضور اندیشه
اولین نکته ای که پس از خواندن تمامی قطعه و معنی آن در شرح سودی بر حافظ جلب توجه می کند سه سطر آخر صفحه 2704 شرح سودی بر حافظ است [میگویند : خواجه در این بیت یکی از رثا گفته اما اسمش را نبرده است ] علی رغم اینکه سودی عزیز دقت و زحمت فراوانی برای گردآوری اشعار حافظ  نموده ولی از بستر تاریخی و بقول نادرست متعارف [شأن نزول (شأن سرود)] محتویات دفتر یقیناً هیچ اطلاع نداشته و چنین عدم اطلاعی بکرات در شرح او دیده می شود که در این قطع اظهر من الشمس است اگر ما امروز چنین اطلاعی داریم مرهون زحمات شادروان دکتر قاسم غنی می باشیم.
قضاوت در مورد این قطعه زمانی مقرون بصحت خواهد بود که با تمام سرودهای حافظ را که بنحوی صاحب عیار مربوط می شود در فصل حافظ – عیار گردآوری گردد منحصراینکه صاحب عیار پس از برکناری امیر مبارز داعیه سلطنت داشته ولی حافظ بشدت مخالف و بخستی مانع او شد ولی سال 764ق/741ش/1362 م از فرصتی که پیش آمد و شجاع در ابر قو بود به شیراز مراجعه و قصد بدست گرفتن حکومت را داشت که حافظ جریان را به اطلاع شجاع رسانید  و او بسرعت بشیراز آمد و صاحب عیار را دستگیر ، شکنجه و قطعه قطعه نمود.
برگردان روان
شاه شجاع آصف صاحب عیار را دستگیر،زندانی ، بشدت شکنجه،  بقتل رسانید و قطعه قطعه کرد و هر قطعه آنرا از دروازه ای آویخت درحالیکه او بمدت 16 سال معلم و مربی او بود و هیچکس با معلم خود چنین نکرده مگر آدمی فرومایه و بد ذات زیرا اگر اندکی شرم در وجودش بود با معلم خود چنین نمی کرد اما او گول زرق و برق پادشاهی و نوشیدن شراب درجام زرین را خورد نخست وزیر مقتدر را که پایه اساسی سلطنتش بود را بقتل رسانید و اگر قرار بود حکومت شجاع قوام و دوام یابد فقط آصف صاحب عیار بوده که می توانست به او کمک کند ولی زمانه سر سازگاری نداشت ،  مرد کریم و مقتدری چون صاحب عیار کشته شد در صورتیکه نمی بایست کشته شود. (مهلکی باید)
تعمق
اظهار نظر حافظ معجزه است شجاع روز 15/11/764ق/11/6/742ش/2/9/1363م صاحب عیار را کشت ستون حکومتش را بزیرخاک فرستاد درست یکسال بعد روز 15/11/765ق/31/05/743ش/21/8/1364م  از سلطان محمود شکست خورد و مفتضحانه از شیراز گریخت.
شناسة قطعه
قطعه پس از قتل خواجه محمد ابن علی صاحب عیار که روز15/11/764ق/11/6/742ش/2/9/1363م بدستور شجاع اتفاق افتاده سروده شده است.
طبقه بندی
فصل حافظ- عیار/ حافظ- شجاع
سال 764هجری قمری


سیاوش ایزدی         WWW.DARHOZOOREKHAJEHAFEZ.COM    فاطمه سهرابی
انتشار 28/02/1395 ش / 10/08/1437 ق /  17/05/2016 سه پنجم