قطعاتچَشم بَر دورِ قَدَح دارَم و جان بَر کَفِ دَست بِه سَرِ خواجِه کِه تا آن نَدَهی نَستانی(موقت(قطعه11 بنیادی))

چَشم بَر دورِ قَدَح دارَم و جان بَر کَفِ دَست بِه سَرِ خواجِه کِه تا آن نَدَهی نَستانی(موقت(قطعه11 بنیادی))

949تعداد نمایش:
1395/02/30تاریخ:

 قطعه11بنیادی  ساقیا  باده  که  اکسیر  حـــیاتست   بیار  تا  تن  خاکی  من   عین  بقا   گردانی  
 2-  چشم بر دورقدح دارم وجان برکف  دست  بسر خواجه که تا  آن   ندهی  نستانی  
 3-  همچو  گل   بر چمن  از باد میفشان  دامن  زانکه  در پای تو دارم سرجان افشانی  
 4-  بر   مثانی  و   مثالث   بنواز   ای   مطرب  وصف آن ماه که در حسن ندارد ثانی  
بستر تاریخی
گروه خلوت راز و حلقه اوراد حافظ 50 ساله سال 766 ق 743 ش 1364 م با توانمندی بی نظیر او زمینه را برای پیروزی نظامی نیروی متفق شجاع 34  ساله  و منصور 20 ساله در تاریخ 16/12/767 ق 06/09/745 ش 31/8/1366 م بر سلطان محمود و دلفریبان نباتی او فراهم نمود. محمود به اصفهان گریخت خواجه محمد اناری وزیر محمود که مجری اوامر حافظ بود قربانی شد شجاع 34 ساله به شیراز وارد برتخت سلیمان جلوس ، مجلس عشرتی برپا ، حافظ را به مجلس عشرت دعوت نمود [دوش از جناب آصف عشرت اشارت آمد]. شجاع وقتی او را دید به برکت نوشیدن شراب و لذت پیروزی ، حافظ را به آغوش کشید و حافظ هم مانند پروانه به گرد او چرخید. مشروح آن جشن در غزیده «جلال الدین آمد» گردآوری و منتشر شده حکایت از آن دارد شجاع از عملکرد افسانه ای حافظ 50 ساله بسیار راضی بوده و کدورتی از او نداشته که هیچ بهتر از هر عزیزی او را در آغوش کشیده است یعنی نقطه اوج رفاقت حافظ و شجاع این چنین رفاقتی [زهرهلاهلی است در جام قوم کج تیراندازی] که پیرامون شجاع چنبره زده اند لذا چنان رفاقتی نباید باشد. برای نبودن چنان رفاقتی زمان لازم است و برنامه تا نیروهای عافیت و عشرت طلب که به تازگی به شیراز رسیده اند خود و جایگاه خود را یافته یارگیری موثر بنمایند کارها با سرعت انجام می شود. اجرای برنامه [قوم تیر کج انداز] حدوداً اوائل 769 ق 747 ش 1368 م آغاز می شود. در واقع اوائل سال 768 ق ماه عسل «گل و بلبل» قرن هشتم خطه فارس می باشد. قطعه 11 بنیادی در یکی از شب های شهدآگین با حضور شجاع- خواجه توران- حافظ و به طبع اولی جام شراب منعقد شده مجلس باحضور حافظ شیرین سخن ، شجاع فاتح و سرمست ، خواجه توران علاقمند به خوشاب سروده شده شور و حال فوق العاده مجلس از چیدمان کلمات در چهار بیت قطعه 11 کاملاً ملموس است. 
شجاع اعلی حضرت و پادشاه است می تواند شراب بخورد اگر نخورد نمی تواند پادشاه باشد زیرا به جم که کاشف شراب بوده و نیای کل پادشاهان است خیانت محسوب می شود لذا حتماً باید بنوشد و اگر ننوشد خواجه توران هم به جم بودن او شک خواهد کرد خود خواجه توران هم سرکه شیره که با انگور سیاه درست شده و رنگ آن درست مانند شراب مَشکفام است برای همراهی با حضرت سلیمان می نوشد در این بین سر حافظ بی کلاه است زیرا نه جم و نه علاقمند به نوشیدن سرکه شیره می باشد لذا افسون جام شرابی شده که اعلی حضرت می نوشد. اعلی حضرت ایرادی به نوشیدن شراب حافظ نمی گیرد بلکه قبلاً با هم در خانه بدون تشویش اواخر سال 757 ق/734ش /1356م   نوشیده، نواخته و خوانده اند که صدای ساز و آوازشان به بفلک رسیده. تشویش اصلی حافظ خواجه توران است باید او را راضی کند یک شاعر چگونه می تواند یک وزیر مقید و معتدل را راضی کند؟ شیرین زبانی و خوش خندانی «قطعه 11» «خواجه توران چشم بر دور قدح دارم و جان بر کف دست» این کف دست  جان را بردار بجایش جام اکسیر را بگذار اعلی حضرت هم از این شیرین زبانی و نکته دانی حافظ مسرور و به خواجه توران! اشارت می فرماید و «آن» می شود. حافظ جام را می گیرد و می نوشد سرخوش می شود برای سرخوشی بیشتر اعلی حضرت به مطرب می فرماید بر مثالث و مثانی برای سلامتی آن [گل] که دومی ندارد بنوازد. 

 1-  ساقیا  باده  که  اکسیر  حـــیاتست   بیار  تا  تن  خاکی  من   عین  بقا   گردانی  
ساقیا: ای ساقی- باده: شراب- اکسیر: معجون- حیات:زندگی- عین: برابر- بقاء : جاویدان
برگردان: ساقی شراب را که مایع حیات است بیار تا منِ فنا شدنی را جاویدان نمایی.

 2-  چشم بر دورقدح دارم وجان برکف  دست  بسر خواجه که تا  آن   ندهی  نستانی  
چشم بر دور قدح: چشم از قدح بر نمی دارم- جان بر کف دست: آماده مردن- آن: قدح
برگردان: خواجه (احتمالاً خواجه توران)من شراب را بیش از جانم دوست و چشم از قدح شراب بر نمی دارم قدح را بمن بده و جانم رابستان.
 3-  همچو  گل   بر چمن  از باد میفشان  دامن  زانکه  در پای تو دارم سرجان افشانی  
همچو: مانند- میفشان: پراکنده نکن- زانکه: بدانخاطر- تو: شجاع
برگردان: شجاع تو در زیبایی مانند گلی که همه جا را معطر می کنی بدینخاطر سرو جانم را درای تو نثار میکنم.
 4-  بر   مثانی  و   مثالث   بنواز   ای   مطرب  وصف آن ماه که در حسن ندارد ثانی  
مثانی: دوتار- مثالث: سه تار- مطرب:  نوازندة- آن ماه: آن شجاع
برگردان: نوازنده تا میتوانی نوائی با سه تار و دو تا در وصف شجاع مه چهر ه ای که همانند ندارد بنواز

تعمق
این قطعه علی رغم ظاهر شاد باطن غم انگیز ، خونینی و  آتشینی دارد توصیف گوشهای از میهمانی با حضور شاه شجاع ، خواجه توران و حافظ زمانی برگزار شده که کج تیراندازان به زودی حمله را آغاز می نمایند خواجه توران دستگیر و زندانی می شود. حافظ تلاش می کند او را از زندان نجات به مسند مصر که همان صدراعظمی است برساند و می رساند شاه حسن یزدی را شجاع می کشد پرونده اتهامات حافظ تکمیل به مرگ محکوم می شود خواجه توران تلاش می کند با یک درجه تخفیف او را به تعبید یزد کند که باید برود تا در آنجا بسوزد زیرا شاه ترکان پسندیده تا او به چاه بیفکند و تا اوائل سال 773 ق 750 ش 1371 م در آن چاه بوده تا بازهم با ضمانت خواجه جلال الدین تورانشاه آزاد به شیراز آورده می شود. 
درحضور اندیشه
در این قطعه مسلمات و مرفروضات هست. مسلمات از این قرارند : گرد هم آئی بسیار صمیمانه حافظ که فی البداهه قطعه 1 سروده، شاه شجاع مه چهره که در حسن ثانی ندارد و خواجه که به احتمال بسیار قوی خواجه جلال الدین تورانشاه است که محبوبترین سیاستمدار دوران زندگی حافظ است. 
و اما مفروضات آیا قطعه اواسط سال 768ق/745ش/1366م سروده شده یا اواخر سال 774ق/751ش/1372م زیرا اگر خواجگی از نخست وزیری د رنظر بگیریم باید سال 774ق/751ش/1372م بوده باشد ولی اگر خواجگی را بمعنی وزیر یا صاحب منصب عالی جاه جاه در نظر بیاوریم سال 768ق/745ش/1366م  با توجه به مضمون بسیار شاد و دوستانه به نظر درستر می آید و یقول معروف الله و اعلم اما با اجارة هم میهنان حافظ الهی حافظ نه تنها می گوید  من شراب می نوشم بلکه می فرماید ((جانم را  می دهم خواجه توران قدح را بده))پ
مزاح: حافظ برای خوشایند مجلس  گفته قدح را بده منصورش قدح آب گواری معمولی یا سرکه ای بوده که خواجه توران دوست داشته و می نوشیده و حافظ نبوده قطره ای به حافظ گدا احسان کند.
شناسة قطعه
قطعه را جایگاه حافظ را همانند روز روشن بما نشان می دهد او شاعریست که با شاه وزیر می نشیند با آنها شراب می نوشد و شوخی میکند زیرا او محمد شمس الدین الحافظ الشیرازی بزرگ شاعریست که عالم بشریت همانند او را ندیده و نخواهد دید.
طبقه بندی
فصل حافظ- شجاع/ حافظ-  توران
احتمالاً سال 768 هجری قمری



سیاوش ایزدی         WWW.DARHOZOOREKHAJEHAFEZ.COM    فاطمه سهرابی
انتشار 30/02/1395 ش / 12/08/1437 ق /  19/05/2016 سه پنجم